Spokanisch Archief  

Riviernamen in Spokani


Gajener Clldere-Lerjen
artikel uit Zest-Tden 149 (mei 2002)

Elk schoolkind in ons land kan twee rijtjes met riviernamen opdreunen: het ene rijtje bevat namen die als meervoud behandeld moeten worden, het andere rijtje geeft de namen die er als een meervoud uitzien, maar toch enkelvoudig zijn.
Hoe zit dat verschil tussen enkelvoud en meervoud van riviernamen nu precies in elkaar? Gajener Clldere-Lerjen herinnert ons nog eens aan die rijtjes.


AAN DEZE TEKST WORDT NOG GEWERKT

Laten we de twee rijtjes nog eens ophalen:

(1)   Bomps
Heeps
Hysos
Lassos
Nrst
Ons
Vst
(2)   Blts
Cs
Fartos
Grcs
Jes
Oes
Omvs
Plst
Rens
Tejs
Tiress
Vreeges

Omdat ook u een schoolkind geweest bent, weet u dat rijtje (1) de riviernamen bevat die alle meervoudig zijn: de eind-s is een typische meervouds-s en de eind-t moet gezien worden als een spellingsvariant van de meervoudsuitgang -z (dus eigenlijk Nrsz en Vsz). In rij (2) zijn de eind-s en eind-t "toevallige" letters. We kunnen ons nu afvragen: waarom drukt de eind-s in (1) wl een meervoud uit, en die in (2) niet?
Verder kunnen we ons afvragen: zijn er dan alleen meervoudige riviernamen op een -s en -t, of kennen we ook andere meervoudsvormen, gevormd volgens secundaire of onregelmatige regels? Ofwel: zou Mora geen meervoud van Mor kunnen zijn (akoraa is immers ook het meervoud van akora). Of zou Rpe geen meervoud van Rup kunnen zijn (tpe is toch ook het meervoud van tup).
En de derde vraag die we kunnen stellen is: wrom bestaan er berhaupt meervoudige riviernamen?

Hierbij kunnen we kijken naar andere meervoudige vormen van geografische namen:
-dunjes ...

Allemaal omschrijvingen die duidelijk een meervoudig karakter hebben: .......
Maar bij riviernamen is het meervoud "inherent": als we over "Ons" praten, gaat het niet om twee rivieren die elk Ons heten, maar om n rivier. vergelijk:
Ten Oesz klte fes Spooksoliy.

Hier is het meervoud "exherent": rivier 1 heet Oes en rivier 2 heet eveneens Oes. Vergelijk:
Ten Jns rme fes kult ofiss.

Hebben rivieren met een meervoudige naam wellicht een eigenschap die rivieren met een enkelvoudige naam missen? Ofwel concreet: als we het over de Ons hebben, denken we dan aan iets meervoudigs, terwijl we dat bij de Grcs niet doen?? Om op deze vraag een antwoord te vinden zijn we vier dingen nagegaan:

  1. Het geografische karakter van de rivier (veel vertakkingen ed., of niet);
  2. Hoe de locale bevolking de rivier bejegent;
  3. De historische ontwikkeling van de riviernaam;
  4. De feitelijke betekenis van de (enkelvoudige) riviernaam.
.........
We kunnen riviernamen [daarom] in de volgende categorien indelen: Ad. 4: een on is "kabbelend golfje". Een waterstroom die zich kenmerkt door kabbelende golfjes kan daarom "ef ons" genoemd worden. De riviernaam is dan een parsprototo.

Maar als we een riviernaam categoriseren als "meervoudig", wat heeft dat dan voor consequenties op grammaticaal gebied?
Het is bekend dat niet alles wat "meervoudig" is, ook als zodanig in de Spokaanse grammatica behandeld wordt. Bekende voorbeelden zijn:
Romeo ur Julia affionnost (niet: -ss) wlkn.

De mate van "meervoudigheid" kan verschillen. Evident meervoudige namen als Ons en Lassos worden in de schrijftaal ook zo behandeld, zoals bij de vorm van adjectieven en werkwoorden:

ef doubiyn Lassos = de nevelige Lassos (in spreektaal mag ook: ef doubiy Lassos)
Ef Ons lelperrecos kviksiyn m'usta = De Ons kan gevaarlijke draaikolken hebben (in spreektal mag ook: Ef Ons lelperrec kviksiyn m'usta)

Daarentegen kan de resultatief zowel in de enkelvoudige vorm als in de meervoudige vorm gebruikt worden, en daarbij mag de enkelvoudige vorm ooki in de schrijftaal:
Ons > Onses = Onss
Lassos > Lassoses = Lassose

De vormen op -es zijn meervoudige resultatiefvormen, de vormen achter het =-teken voldoen aan de reseultatiefvorming van enkelvoudige woorden. Beide varianten zijn ook in de schrijftaal geaccepteerd. Maar als een meevroudsvorm duidelijk blijkt uit bijvoorbeeld de vorm van het adjectief, dan is het aan te bevelen om ook de resultatiefvorm als meervoudig te behandelen, dus:
ef doubiyn Onses, en niet: ef doubiyn Onss

ofwel: wel twee meervoudige uitgangen (vet), maar niet meervoud en enkelvoud tegelijkertijd (onderstreept).

..........

Omgekeerd wordt niet alles wat morfologisch als enkelvoudig wordt herkend, ook zo behandeld. Zoals:
Ef pleko kpons (mv) = Het zand moet drogen.
ef doffiyn zjol = de zwarte steenkool

........

© vertaling: Rolandt Tweehuysen

05 nov 2002