|
1. Overzicht van telwoorden
In het Spokaans worden twee systemen van telwoorden gebruikt:
- Het klassieke systeem is gebaseerd op de "heilige" getallen erg (14) en rân (36). Tot en met 14 bestaan dus aparte telwoorden, waarbij 15 beschouwd wordt als "14+1", ofwel erg-ér, 16 is "14+2", ofwel erg-ten, enzovoort.
Van erg zijn verder nog afgeleid: heferg (eigenlijk "holfe-erg", ofwel "half-erg", dus 7) en tenerg (ofwel "twee keer erg, dus 28). Van rân is afgeleid: tenrân ("twee keer rân", dus 28). Hoe de overige telwoorden op 14 en 36 zijn gebaseerd, blijkt uit onderstaande lijst.
- Het rekenkundige systeem is gebaseerd op (min of meer) regelmatig gevormde tientallen, geheel analoog aan talen als Engels, Zweeds of Spaans. De regelmaat gaat zo ver dat ook de getallen 11 en 12 zijn samengesteld uit 10+1 en 10+2 (vergelijk 13=10+3, enzovoort). Maar de "klassieke" telwoorden lÿn (11), tesen (12), râsen (13) en erg (14) zijn zo ingeburgerd, dat zij ook in het rekenkundige systeem gebruikt worden.
Het Spokaans kent geen woord voor "duizend" (1000), maar gebruikt hiervoor de samenstelling main-pérsa (10x100). Daarentegen bestaat er wel een apart woord voor 100.000: plâr.
Zie verder onderstaande lijst.
Het klassieke systeem wordt in de gewone spreektaal gebruikt om getallen te benoemen en eenvoudige berekeningen uit te voeren. Bij meer gecompliceerd rekenwerk wordt bij voorkeur het rekenkundige systeem gebruikt. In wetenschappelijke en financiële omgeving geeft men tegenwoordig altijd de voorkeur aan het rekenkundige systeem, ook bij het benoemen van eenvoudige getallen.
De met * gemarkeerde telwoorden in onderstaande lijst eisen een enkelvoud.
klassiek rekenkundig
------------------------------------------------------
0 nÿf, *zerâ *zerâ
1 = *ér ér
2 = ten, perdÿr ten
3 = dur dur
4 = fâr fâr
5 = vÿr, *hent vÿr
6 = sers sers
7 = *heferg heferg
8 = âke, nala âke
9 = nyn nyn
10 = main, tenhent main
11 = lÿn main-ér, lÿn
12 = tesen main-ten, tesen
13 = râsen main-dur, râsen
14 = *erg main-fâr, erg
15 = erg-ér main-vÿr
16 = erg-ten main-sers
17 = erg-dur main-heferg
18 = erg-fâr main-âke
19 = erg-vÿr, erg-hent main-nyn
20 = erg-sers tensa
21 = erg-heferg, sekkÿ tensa-ér
22 = erg-âke, erg-nala tensa-ten
23 = erg-nyn tensa-dur
24 = erg-main tensa-fâr
25 = erg-lÿn tensa-vÿr
26 = erg-tesen tensa-sers
27 = erg-râsen tensa-heferg
28 = tenerg tensa-âke
29 = tenerg-ér tensa-nyn
30 = tenerg-ten dursa
31 = tenerg-dur dursa-ér
32 = tenerg-fâr dursa-ten
33 = tenerg-vÿr, tenerg-hent dursa-dur
34 = tenerg-sers dursa-fâr
35 = tenerg-heferg dursa-vÿr
36 = *rân dursa-sers
37 = rân-ér dursa-heferg
38 = rân-ten dursa-âke
39 = rân-dur dursa-nyn
40 = rân-fâr fârsa
41 = rân-vÿr, rân-hent fârsa-ér
42 = rân-sers fârsa-ten
43 = rân-heferg fârsa-dur
44 = rân-âke, rân-nala fârsa-fâr
45 = rân-nyn fârsa-vÿr
46 = rân-main fârsa-sers
47 = rân-lÿn fârsa-heferg
48 = rân-tesen fârsa-âke
49 = rân-râsen fârsa-nyn
50 = rân-erg, main-hent vÿrsa
51 = main-hent-ér vÿrsa-ér
52 = main-hent-ten vÿrsa-ten
53 = main-hent-dur vÿrsa-dur
54 = main-hent-fâr vÿrsa-fâr
55 = main-hent-vÿr vÿrsa-vÿr
56 = main-hent-sers vÿrsa-sers
57 = main-hent-heferg vÿrsa-heferg
58 = main-hent-âke vÿrsa-âke
59 = main-hent-nyn vÿrsa-nyn
60 = main-hent-main sersa
61 = main-hent-lÿn sersa-ér
62 = main-hent-tesen sersa-ten
63 = main-hent-râsen sersa-dur
64 = main-hent-erg sersa-fâr
65 = rân-tenerg-ér sersa-vÿr
66 = rân-tenerg-ten sersa-sers
67 = rân-tenerg-dur sersa-heferg
68 = rân-tenerg-fâr sersa-âke
69 = rân-tenerg-vÿr sersa-nyn
70 = rân-tenerg-sers hefergsa
71 = rân-tenerg-heferg hefergsa-ér
72 = rân-tenerg-âke, tenrân hefergsa-ten
73 = rân-tenerg-nyn, tenrân-ér hefergsa-dur
74 = rân-tenerg-main, tenrân-ten hefergsa-fâr
75 = rân-tenerg-lÿn, tenrân-dur hefergsa-vÿr
76 = rân-tenerg-tesen, tenrân-fâr hefergsa-sers
77 = rân-tenerg-râsen, hefergsa-heferg
tenrân-vÿr, tenrân-hent
78 = tenrân-sers hefergsa-âke
79 = tenrân-heferg hefergsa-nyn
80 = tenrân-âke, tenrân-nala âksta
81 = tenrân-nyn âksta-ér
82 = tenrân-main âksta-ten
83 = tenrân-lÿn âksta-dur
84 = tenrân-tesen âksta-fâr
85 = tenrân-râsen âksta-vÿr
86 = tenrân-erg âksta-sers
87 = tenrân-erg-ér âksta-heferg
88 = tenrân-erg-ten âksta-âke
89 = tenrân-erg-dur âksta-nyn
90 = tenrân-erg-fâr nynsa
91 = tenrân-erg-vÿr, nynsa-ér
tenrân-erg-hent
92 = tenrân-erg-sers nynsa-ten
93 = tenrân-erg-heferg nynsa-dur
94 = tenrân-erg-âke, nynsa-fâr
tenrân-erg-nala
95 = tenrân-erg-nyn nynsa-vÿr
96 = tenrân-erg-main nynsa-sers
97 = tenrân-erg-lÿn nynsa-heferg
98 = tenrân-erg-tesen nynsa-âke
99 = tenrân-erg-râsen nynsa-nyn
100 = tenrân-tenerg, pérsa pérsa
101 = pérsa-ér pérsa-ér
186 = pérsa-tenrân-erg pérsa-âksta-sers
200 = ten-pérsa ten-pérsa
300 = dur-pérsa dur-pérsa
934 = nyn-pérsa-tenerg-sers
1.000 = main-pérsa main-pérsa
1.671 = main-sers-pérsa-hefergsa-ér
6.493 = sersa-fâr-pérsa-nynsa-dur
8.700 = tenrân-erg-ér-pérsa
9.971 = tenrân-erg-râsen-pérsa-
tenerg-heferg
10.000 = plâr plâr
24.792 = ten-plâr-fârsa-heferg-pérsa-
nynsa-ten
30.000 = dur-plâr
50.892 = hent-plâr-âke-pérsa-tenrân-
erg-sers
85.396 = âke-plâr-main-hent-dur-pérsa-
tenrân-erg-main
100.000 = lôki lôki
131.305 = lôki-dur-plâr-main-
dur-pérsa-vÿr
400.000 = fâr-lôki fâr-lôki
560.000 = hent-lôki-sers-plâr vÿr-lôki-sers-plâr
1.000.000 = melôn melôn
45.000.000 = rân-nyn-melôn fârsa-vÿr-melôn
70.895.129 = rân-tenerg-sers-melôn-âke-lôki-nyn-plâr-main-hent-
ér-pérsa-tenerg-ér
In plaats van een punt tussen de honderdtallen (zoals in het Nederlands) werd er vroeger een punt na de duizendtallen (in het Spokaans veelvouden van honderd) en na de honderdduizendtallen geplaatst. Deze verdeling van de punten komt overeen met de wijze van uitspreken, maar wordt tegenwoordig steeds meer vervangen door het internationale systeem.
2. Rekenen in het Spokaans
Rangtelwoorden worden gevormd met de uitgang -tef: durtef (derde), maintef (tiende), âksta-serstef (86e), tenrân-erg-râsentef (99e), enzovoort. Uitzondering: âke (8) verliest zijn eind-e als -tef wordt toegevoegd: âktef (achtste).
Als getallen met cijfers worden geschreven, wordt -tef afgekort tot f: 1f (1e), 92f (92e), enzovoort.
Breuken worden gevormd met het voorzetsel mip (uit), gevolgd door een rangtelwoord, zoals: dur mip hefergtef (drie-zevende), ér mip pérsatef (één-honderdste). In plaats van ér mip tentef (één-tweede) wordt eft holfe (een half) gezegd. En in plaats van ér mip fârtef (één-vierde) en dur mip fârtef (drie-vierde) zegt men liever ér korter (een kwart) en dur korters (letterlijk: drie kwarten).
Rekenkundige bewerkingen worden als volgt uitgedrukt (uitdrukkingen met rekenkundige telwoorden zijn blauw gedrukt):
| 3+2=5 | dur ôsp perdÿr kette hent
dur ôsp ten kette vÿr | drie plus twee is vijf
| | 6–2=4 | sers les ten kette fâr | zes min twee is vier
| | 6×8=48 | sers tuf âke kette rân-tesen
sers tuf âke kette fârsa-âke | zes maal acht is achtenveertig
| | 13:2=6½ | râsen part ten kette sers ur holfe
main-dur part ten kette sers ur holfe | dertien gedeeld door twee is zes en een half
| | 23=8 | ten helkara [hogoritos] dur kette âke | twee tot de derde [macht] is acht
| | 52=25 | vÿr helkara cadrat kette erg-lÿn
vÿr helkara cadrat kette tensa-vÿr | vijf kwadraat is vijfentwintig
| | V16=4 | ef ricinor erg-ten kette fâr
ef ricinor main-sers kette fâr | de wortel uit zestien is vier
|
|
