Spokanisch Archief

ENERGIE: productie en distributie
Dit bestand
1. Water
2. Elektriciteit
3. Minerale brandstoffen
 
Zie ook
Milieu
 
Status: Nog uitwerken.
 
1. Water
2. Elektriciteit
3. Minerale brandstoffen
QEC: Verenigde Energiemaatschappij

1. Water

Leidingwatervoorzieningen
Waterdistributie

Leidingwatervoorzieningen

Omdat het water dat in SpokaniŽ uit de kraan komt, niet per definitie geschikt is om te drinken, spreekt men altijd van "leidingwater" (l‚ftos-knurfel). Met "drinkwater" (kup‚n-knurfel) wordt uitsluitend water bedoeld dat fabrieksmatig gezuiverd is en aan strenge kwaliteitseisen voldoet, zodat het geschikt is om te drinken. Hoewel water uit natuurlijke bronnen dikwijls ook heel goed drinkbaar is (velen geven er - vanwege de geneeskrachtige werking - zelfs de voorkeur aan), mag dit alleen "drinkwater" genoemd worden als het extra gezuiverd is, ťn via een leidingnet thuis uit de kraan komt.

Het ongezuiverde water dat gebruikt wordt voor het maken van leidingwater wordt op verschillende manieren verkregen:

  1. Grondwater: dit is vooral te vinden in de lagere streken van het land, met name in mŰliy- en duingebieden. Het zogenoemde "hoge grondwater" (mofknurfel) is te vinden op een diepte van minder dan 10 meter, en wordt al vanaf ca. 1820 voor drinkwaterbereiding gebruikt. Vanaf ca. 1950 is men ook "laag grondwater" (chucern-knurfel) gaan gebruiken, op een diepte tot ca. 50 meter. Tegenwoordig spreekt men ook van "diep grondwater", als dit middels boringen uit de diepere aardlagen gehaald wordt. Hierbij kan het water van wel 700 meter diepte gehaald worden. Het is duidelijk dat de grondwaterwinning in steeds meer gebieden mogelijk is, naarmate men dieper kan boren.

  2. Zoet oppervlaktewater (nesel rŰry-knurfel): het gaat hierbij voornamelijk om water dat uw stuwmeren gehaald wordt, maar ook sommige grote rivieren worden gebruikt. Oppervlaktewater is niet altijd even schoon, en omdat de zuivering ervan soms te wensen overlaat, is dit leidingwater niet altijd geschikt als drinkwater.

  3. Zeewater (zť-knurfel): op een aantal kleinere bewoonde eilanden is de watervoorziening problematisch. Soms is een leiding naar het vaste land mogelijk, maar soms ook wordt de voorkeur aan ontziltingsinstallaties gegeven, die zeewater als grondstof gebruiken, zoals op het dichtbevolkte eiland Garos. Hoewel het zeewater zo goed ontzilt en gezuiverd kan worden dat het eindproduct "drinkwater" genoemd mag worden, zitten er onaangename bijsmaken aan waardoor het zelden gedronken wordt.

  4. Bronwater (riffŰ-knurfel): op veel plaatsen zijn er natuurlijke bronnen en wellen, waarvan het water geschikt is om te drinken. Maar vanwege de mineralen en/of het koolzuur wordt het niet zonder meer via het leidingnet gedistribueerd, en kan het dus ook geen "leidingwater" of "drinkwater" heten. Pas als het gezuiverd is kan het als drinkbaar leidingwater worden gebruikt. Daarentegen wordt bronwater natuurlijk wel in flessen verkocht, dan heet het jatty (zonder koolzuur) of afacha (met natuurlijk koolzuur). Als er kunstmatig koolzuur is toegevoegd, heet het chyve-jatty.
    Velen drinken nooit leidingwater uit de kraan, maar gebruiken uitsluitend bronwater, ook om thee en koffie te zetten.

De kwaliteit van het leidingwater is over het algemeen goed, al kan er hier en daar een chloorsmaak aan het water zitten. In enkele geÔsoleerde berggebieden laat de kwaliteit van het drinkwater echter te wensen over en wordt het drinken ervan afgeraden. Verder bestaan er nog zo'n 10.000 huishoudens (meestal afgelegen boerderijen en in berggehuchten) die voor hun eigen watervoorziening zorgen, zoals natuurlijke bronnen, beken of geslagen putten. Ook enkele grotere industrieŽn die veel water gebruiken, hebben hun eigen watervoorziening.
Omdat een drinkwaterbron in het Spokaans een kup‚n heet, zou je verwachten dat water uit zo'n bron dus kup‚n-knurfel genoemd wordt. Maar dit woord heeft de algemene betekenis van "drinkwater" gekregen (ook als het niet uit een specifieke bron komt), zodat men tegenwoordig van knurfel mip ef kup‚n ("water uit de bron") spreekt als men expliciet een privť-drinkwatervoorziening bedoelt.

Bronwater en mineraalwater: de verwarring
De term riffŰ-knurfel (letterlijk "bronwater") wordt ook gebruikt voor water uit bepaalde bronnen dat zonder meer geschikt is om te drinken, en daarom direct gebotteld wordt. Het bevat meestal allerlei mineralen en/of koolzuur. Soms wordt er ook extra koolzuur aan toegevoegd.
 
Gebotteld water dat niet uit een echte bron komt maar dieper uit de bodem wordt opgepompt, heet altijd minerala knurfel (letterlijk "mineraal water"). Soms is dit hetzelfde water als afkomstig uit een bron, maar als de bron niet voldoende levert, zal een bottelarij het zelf oppompen. In SpokaniŽ verwijzen de termen "bronwater" en "mineraalwater" dus naar de plaats waar het gewonnen wordt (opborrelend uit de aarde versus opgepompt uit diepere aardlagen). Dit moet dus niet verward worden met het officiŽle onderscheid dat er in de Europese wet- en regelgeving wordt gemaakt: water mag hier alleen "mineraalwater" genoemd worden als de samenstelling van het water onderzocht en gegarandeerd is, de klinische en farmacologische eigenschappen vastliggen en het water bij de bron wordt gebotteld. Zo niet, dan mag het geen mineraalwater heten, maar is het bronwater. Mineraalwater dat door een EU-land als zodanig is erkend, mag in alle andere EU-landen worden verkocht. Spokanisch "mineraalwater" mag in de EU daarom alleen als "bronwater" worden verkocht.
 
Spokanisch bronwater waaraan vanwege de aanwezige mineralen specifieke gezondheidseigenschappen worden toegeschreven, mag op het etiket termen als "geneeskrachtig" of "gezond voor de bloedvaten" en dergelijke bevatten, maar zulke claims moeten wel door het Ministerie van Gezondheid, Voedselkwaliteit en Consumentenzaken zijn goedgekeurd. Dat dient op het zogenoemde deklaraöo-utykett (declaratie-etiket) vermeld te worden (meestal achterop de fles).
Zie ook het bestand Merken en producten.

Ongeacht de herkomst of de wettelijke status kan er nog een onderscheid gemaakt worden tussen pliyfonamiy knurfel (drinkbaar water), nepliyfonamiy knurfel (ondrinkbaar water, ofwel te ongezond/gevaarlijk om te drinken) en maklutiy knurfel (ondrinkbaar/viessmakend water: te vies om te drinken, maar niet gevaarlijk of ongezond). Deze termen komen we vaak tegen bij watertappunten langs wegen, op campings, bij kerken ed. Let op: als er ergens water uit een fontein of pijp stroomt waar niet expliciet is aangegeven dat het "drinkbaar" is, ga er dan van uit dat je het niet kunt drinken!


Waterdistributie

Er zijn in SpokaniŽ 89 grote waterzuiveringsinstallaties (ofwel "waterfabrieken") die leidingwater aan grotere regio's leveren. Zij betrekken hiervoor grondwater en/of oppervlaktewater dat soms over grote afstanden wordt aangevoerd. Daarnaast zijn er nog honderden kleinere zuiveringsinstallaties, die hun water uit de onmiddellijke nabijheid halen, en hun leidingwater ook in de buurt afleveren. Vooral kleinere steden en dorpen hebben zo'n eigen waterleidingbedrijfje, zeker als er een goede kwaliteit grondwater, oppervlaktewater of bronwater in de buurt aanwezig is.

Om de waterdruk in de leidingen op peil te houden werd aanvankelijk alleen gebruikgemaakt van watertorens. De oudste toren stamt uit 1862 en staat in Ameronne. Het is een beschermd monument (33 meter hoog) en dient tegenwoordig als uitzichttoren. De nieuwste toren staat in Lasy. Deze is in 2006 gebouwd en vervangt een oudere toren uit 1912 die gesloopt is. Ooit waren er in SpokaniŽ ca. 310 watertorens. Hiervan staan er nog ca. 190 overeind, waarvan er ruim 100 nog in gebruik zijn. Ongeveer de helft van de bestaande torens is een beschermd monument. De hoogste torens staan in vlakke gebieden, terwijl men in bergachtige gebieden vaak kan volstaan met een waterreservoir dat op een hogere heuvel of berg is geplaatst. Naar de bouwstijl kunnen we grofweg de volgende vormen onderscheiden: (1) paddestoel, (2) bol op een paal, (3) tank op ijzeren of betonnen poten, (4) in de vorm van een vuurtoren, (5) in de vorm van een kasteeltoren, (6) verborgen bovenin een hoog gebouw, (7) fantasievorm. De oudste torens waren van ijzer en/of baksteen. Tegenwoordig zijn ze meestal van beton. In plaats van watertorens worden tegenwoordig meer en meer pompinstallaties gebruikt om de waterdruk te garanderen. Van de talloze (kleinere) watertorens bij de spoorwegen zijn er nog slechts enkele (als monument of ruÔne) over. Sinds er geen stoomlocomotieven meer rijden, zijn ze geen van alle nog in gebruik.
Nog verder uitwerken en inventariseren. Ook op (deel)kaarten aangeven.

Omdat er bij de leidingwatervoorziening - in tegenstelling tot bij elektriciteit - geen sprake is van een landelijk distributienet, zijn de talloze zuiveringsbedrijven zelf verantwoordelijk voor een adequaat waterleidingnet. Het staatsbedrijf Ququltor Energiy-CŰmpanūo (QEC) heeft hierbij een coŲrdinerende functie en streeft ernaar om in de toekomst de afzonderlijke leidingnetten van kleinere zuiveringsbedrijven tot grotere gehelen samen te voegen, zodat meerdere bedrijven gezamenlijk voor de watervoorziening in een groter gebied kunnen zorgen. De QEC zorgt verder namens alle waterleidingbedrijven in SpokaniŽ voor de facturering bij de klanten, zoals het bedrijf dat ook voor de elektriciteit doet. Op deze manier wordt gegarandeerd dat voor elke huishouden in het land dezelfde tarieven gelden, een eis die vastgelegd is in de Wet op de Energievoorziening. Zie ook factuurvoorbeeld .


2. Elektriciteit

ē Zie kaarten leidingnet, centrales en distributiepunten

Elektriciteitscentrales
Duurzame energie (windturbines)
Elektriciteitsdistributie
Voltage, stopcontacten en fittingen


Voor een historisch overzicht, lees het artikel Elektriciteitsvoorziening in SpokaniŽ .

Elektriciteitcentrales

In deze alfabetische lijst zijn alle centrales opgenomen die het landelijke elektriciteitsnet voeden. Zij zijn in het bezit van het staatsenergiebedrijf QE (Ququlor Energiy-cŰmpanūo = Verenigde Energiemaatschappij), afdeling Elek-cˇrbatt (Stroomvoorziening). De centrales zijn op de -deelkaarten aangegeven, en het aanklikbare kaartnummer staat tussen {..} (kaarten worden in een apart venster geopend).

In SpokaniŽ zijn 4 kerncentrales in bedrijf: Erg‚nt (1969), Kjoeplas-2 (1979), RestŰc (1971) en Tysegg (1980). In hoeverre deze centrales ook voor andere nucleaire doeleinden worden gebruikt (onderzoek, strategisch) wordt geheim gehouden. Het nucleaire afval wordt voor een groot deel verscheept naar Engeland (Sellafield) en Frankrijk (La Hague), maar een aanzienlijk deel blijft in SpokaniŽ achter; wat ermee gebeurt is niet bekend. Wellicht bezit SpokaniŽ ook zelf mogelijkheden om nucleair afval te verwerken, en hierbij wordt in eerste instantie gedacht aan de Tysegg-centrale. Het transport van het afval gebeurt bij Kjoeplas-2 via het spoor, bij RestŰc gaat het over zee. Ook Erg‚nt en Tysegg waren oorspronkelijk op vervoer over zee (en de weg) aangewezen, maar in 2002 zijn beide centrales op het spoorwegnet aangesloten. De overheid is van mening dat nucleair transport per trein het veiligst is. De aanleg van de spoorlijn door het Erg‚nt-moeras (een beschermd natuurgebied) stuitte op nogal wat weerstand en om de vereiste vergunningen te verkrijgen was de overheid gedwongen om allerlei gegevens over de Erg‚nt-centrale openbaar te maken. Toen werd onder meer bekend dat deze centrale ook nucleaire producten vervaardigt (officieel voor medische doeleinden) en een uitgebreid researchprogramma heeft. De railverbinding naar Tysegg dient waarschijnlijk niet alleen om nucleair afval af te voeren, maar ook om aan te voeren (vanuit de andere centrales). Dit zou erop wijzen dat Tysegg faciliteiten heeft om nucleair afval op te werken.

Voor de bij waterkrachtcentrales behorende stuwmeren, zie het overzicht in het bestand Meren.
Verder zijn er nog ca. 300 kleine waterkrachtinstallaties met een vermogen van minder dan 1 MW. Deze leveren elektriciteit aan dorpen en kleinere steden, en zijn niet verbonden met het landelijke net. De meeste van deze geÔsoleerde installaties bevinden zich in de centrale berggebieden van Liftka, Brˇr en Tigof. Zij zijn meestal in het bezit van gemeenten of particulieren.
Zeer geÔsoleerd liggende dorpen en woongemeenschappen betrekken hun elektriciteit soms uit een dieselaggregaat.

  1. {L 07} AbertŰ-sentraliy (gem. AbertŰ; kolen per spoor)
  2. {H 07}{ama-d4} {ama-274} Amahagge-kanol-sentraliy (gem. Amahagge; april 1955;
    kolen per spoor/schip)
  3. {A 02} Atl‚nta-sentraliy (gem. BŰr‚; kolen per spoor/hoogovengas)
  4. {C 04} Azˇro-ses-sentraliy (gem. Cr‚nt; mei 1966; waterkracht)
  5. {J 04} Belt-Stay-sentraliy (gem. Oopare; jun 1970; waterkracht)
  6. {K 03} Ben-kanol-sentraliy (gem. Floran; kolen per schip/spoor)
  7. {L 12} Bensj‚ch-sentraliy (gem. Garos; kolen per schip)
  8. {H 05} Berˇmt-sentraliy (gem. Mikentall; kolen per spoor)
  9. {C 03} Bolaniy-sentraliy (gem. Tustia; kolen per spoor)
  10. {M 01} Cal-sentraliy (gem. Zimp; kolen per schip)
  11. {H 08} Cofert-sentraliy (gem. Ies; kolen/papierslib/houtpoeder per spoor)
  12. {E 07} D‚m-sentraliy (gem. Keunee; afval per vrachtauto/hout(poeder))
  13. {E 06} –Űnhe-ses-sentraliy (gem. Foteuso; apr 1962; waterkracht)
  14. {F 07} Dˇrpze-sentraliy (gem. Hajofese; aug 1967; waterkracht)
  15. {K 03} Edprof-sentraliy (gem. Edprof; kolen per spoor/hoogovengas)
  16. {G 04} Erg‚nt-sentraliy (gem. Andel; 1969; nucleair; 1.030 MW; in 2020 zal een nieuwe centrale (1.230 MW) naast de oude in gebruik genomen worden; de oude wordt gesloopt) (bijgenaamd Ef Briqu-munk ("De bustehouder")) (DOM 148)
  17. {L 05} Fentiy-ses-sentraliy (gem. Leeserf; mrt 1959; waterkracht)
  18. {J 04} Fer‚gt-sentraliy (gem. Quobenta; afval per vrachtauto/moerasgas)
  19. {F 05} Fetu-sentraliy (gem. Blort; kolen per spoor)
  20. {I 09} Firani-delta-sentraliy (gem. –amŰ; kolen per spoor)
  21. {I 07} Firani-ses-sentraliy (gem. Jajes; mrt 1974; waterkracht)
  22. {K 08} Fyrūiy CŰmsa-Bergo-sentraliy (gem. Ypiy; kolen per schip)
  23. {L 09} Girdesef-sentraliy (gem. Girdesef; kolen per spoor/schip)
  24. {F 02} GrŰndac‚-sentraliy (gem. Lift; kolen per schip/aardgas)
  25. {A 03} Hereūo-sentraliy (gem. BŰr‚; olie per schip/spoor)
  26. {J 08} Hiylba-sentraliy (gem. Hoggebim; kolen per schip/olie)
  27. {J 02} Huron-I-sentraliy (gem. Akom; kolen/olie per spoor)
  28. {N 05} Husta-sentraliy (gem. Husta; kolen per spoor)
  29. {F 07} Ierqu‚seert-sentraliy (gem. Roensa; kolen per spoor)
  30. {C 02} Irameene-sentraliy (gem. Quequen; kolen per spoor)
  31. {G 12} Jel‚-sentraliy (gem. Jel‚; olie per schip/pijp)
  32. {K 06} Kjoeplas-sentraliy 1 (gem. Qualeja; kolen/poederkool per spoor)
  33. {K 05} Kjoeplas-sentraliy 2 (gem. Qualeja; 1979; nucleair; 1.150 MW)
  34. {F 04} Krappa-sentraliy (gem. Quua; mei 1962; waterkracht)
  35. {E 05} {hir-a2/a3} Lajate-sentraliy (gem. Hirdo; kolen per spoor)
  36. {M 04} L‚ndy-sentraliy (gem. Prus; kolen/olie per schip/spoor)
  37. {I 11} Laraine-sentraliy (gem. Laraine; kolen per spoor; olie per spoor/pijp; kolengas
    per pijp)
  38. {L 05} Lassos-sentraliy (gem. Lassos; kolen per spoor)
  39. {E 03} Leffy Teecr‚-sentraliy (gem. Pla; kolen per schip)
  40. {L 08} Letrenott-sentraliy (gem. Letrenott; kolen per spoor)
  41. {J 05} Lindokiy Zabert-sentraliy (gem. Moze-L‚pran‚; kolen/houtpoeder per spoor)
  42. {L 02} Merft-ses-sentraliy (gem. Cerobiy; aardgas)
  43. {H 10} MlŰggee-sentraliy (gem. Daba-Chˇrg; jun 1973; waterkracht)
  44. {L 04} Mollefin-sentraliy (gem. Mollefin; kolen per spoor/hoogovengas)
  45. {C 06} Pipio-sentraliy (gem. Pipio; kolen per spoor)
  46. {F 09} Pitla-pŰlder-sentraliy (gem. Ozaneto a/e Leije; kolen per spoor)
  47. {I 12} Pitu-sentraliy (gem. Pitu; kolen per schip)
  48. {C 08} PlafotŰ-delta-sentraliy (gem. Korif; kolen per spoor, hoogovengas/cokesgas
    per pijp)
  49. {H 10} Puriy-sentraliy (gem. Manes-Puriy; olie/gas per pijp)
  50. {F 03} RestŰc-fonis-sentraliy (gem. Nustiy; 1971; nucleair; 900 MW)
  51. {H 03} Roensa Thyrra-sentraliy (gem. Jedenfals; kolen per spoor)
  52. {J 03} Sa ChyŰt-sentraliy (gem. Oneusˇrt; kolen per spoor)
  53. {F 08} Sinto-Jost-sentraliy (gem. Monce; apr 1979; waterkracht)
  54. {C 07} Sinto-Mariy-sentraliy (gem. Tulˇnn; kolen per spoor)
  55. {E 08} Sinto-Merlen-sentraliy (gem. Keunee; okt 1959; waterkracht)
  56. {C 08} Sloegt-sentraliy (gem. Korif; kolen per spoor; cokesgas; gasturbine)
  57. {J 04} Stay-sentraliy (gem. Oopare; apr 1955; waterkracht)
  58. {A 03} Tolee-sentraliy (gem. Tolee; kolen per spoor)
  59. {B 01} Tysegg-sentraliy (gem. XŰcˇrūamiy; 1980; nucleair; 1.050 MW)
  60. {H 09} Veraquandro-sentraliy (gem. Chor‚nitt; kolen per spoor)
  61. {B 05} Wen‚s-ses-sentraliy (gem. PlafotŰ; jul 1969; waterkracht)
  62. {I 06} X‚tiy-sentraliy (gem. X‚ j/e Prusots; aug 1972; waterkracht)
  63. {I 07} Xem‚n-sentraliy (gem. Xem‚n; olie per pijp)
  64. {B 06} Ylt-sentraliy (gem. Nust; olie/kolen per schip/spoor)
  65. {J 02} Zuyka-sentraliy 1 (gem. MŰntariy; kolen per spoor)
  66. {J 02} Zuyka-sentraliy 2 (gem. MŰntariy; kolen per spoor)


Links Verdeelstation bij de Belt-Stay-centrale, gelegen tussen het Stay-meer en het Belt-Stay-meer, in het Crona-gebergte.
 
Onder Machinehal van de voormalige Fu-centrale. De foto is uit 1919. Tegenwoordig is hier een restaurant gevestigd. De schakelaars en meters in de betegelde wanden zijn nog aanwezig, evenals de fraaie lampen aan de zuilen.
 

Twee voormalige waterkrachtcentrales die tegenwoordig een andere functie hebben, zijn:

  1. {J 04} Fu-sentraliy (bij dorp Ater-Gˇ, gem. Oopare; tegenwoordig een restaurant)
  2. {F 07} Trendon-mŰjŰl-sentraliy (gem. Zekon; tegenwoordig een cultureel centrum)

De Fu-sentraliy is in 1919 in bedrijf genomen en in 1961 gesloten, waarbij de Stay- en Belt-Stay-sentraliy qua capaciteit zijn uitgebreid en de taak van de Fu-sentraliy hebben overgenomen. De dam in de Fu die diende voor de vorming van een klein stuwmeer, is in 1963 opgeblazen, zodat de rivier weer zijn oorspronkelijke loop terugkreeg. Het dal vertoont hier nog steeds sporen van het vroegere stuwmeer, zoals een karige begroeiing en verscheidene ruÔnes van huizen die tussen 1918 en 1963 onder water hebben gelegen. De machinehal is tegenwoordig een restaurant.

De Trendon-mŰjŰl-sentraliy is in 1991 geopend; het was een experimentele centrale, waarbij de turbines gevoed werden door water dat via pijpleidingen uit de rivier werd aangevoerd (in plaats van via een stuwmeer). De waterdruk was echter vrijwel altijd te laag om de turbines aan te kunnen drijven. In 2000 is de centrale weer buiten gebruik gesteld, en in 2003 is hier een cultureel centrum geopend, gesponsord door de AED (Aquonda Elektrisitiy Distribuöo, zie hieronder). (DOM 58)


Duurzame energie

Op het gebied van duurzame energie (windturbines, zonnepanelen, getijdencentrales ed.) is SpokaniŽ nog niet ver gekomen. Er zijn wel een aantal (veelal kleine) windmolenparken, maar de bouw ervan gaat moeizaam vanwege de enorme weerstand van omwonenden en milieuorganisaties. Ook de Spokanische milieupartij (Mes‚er) is kritisch als het gaat om het ongebreideld neerplanten van windturbines (dit is dus anders dan hun Nederlandse equivalent GroenLinks). In 1990 stonden er ca. 40 windturbines in SpokaniŽ (in Nederland ca. 323). Anno 2019 zijn er circa 560 windturbines in bedrijf (vergelijk: in Nederland ca. 2500 en in BelgiŽ ca. 1000). Ze staan allemaal in windmolenparken; solitaire molens in particulier bezit (bijv. bij boeren) komen in SpokaniŽ niet voor, aangezien de elektriciteitsproductie geheel in handen van de overheid is. Van alle molens zijn er 176 in het Spokanisch Archief genoemd (zie tabel):

GemeenteLocatieAantalKaart
  turbines  
Asjettolandtong bij Zutterhusof  12
BŰr‚bij Atl‚nta-centrale  15
Gralkrichlangs kust bij Gralkrich  17
Hajofeselangs Ef Dercx-poh (bergrug Ef Kib‚)    7
Hoggebimlangs Hoggebim-fonis  16
Koriflangs Ker-p‚t bij Ker-Brym  10
Milbolangs Energiy-p‚t aan de noordkust bij Milbo    23
Moleijelandtong Dyek-nes  13
Ozaneto a/e Leije  bij Pitla-pŰlder-centrale    5
Ozaneto a/e Leijelangs de Pitla-siyclo bij Sestex    7
Ritt-knŰlangs spoorlijn Eeneteree--Liyrotyka  20*
Tulˇnnlangs de PlafotŰ bij de Sinto-Mariy-centrale  11
Xal‚sbij de Fariniy-klemk  20 {H 05}
 totaal  176 
* Er staan 8 turbines op de regiokaart


Elektriciteitsdistributie

Elektriciteitscentrales, eindstations en verdeelstations zijn door een landelijk koppelnet met elkaar verbonden. Hiervoor worden 4 voltages gebruikt: 110, 150, 220 en 380 kV.
Dit koppelnet wordt beheerd door de AED (Aquonda Elektrisitiy Distribuöo), een organisatie die in 1949 opgericht is door de toenmalige gezamenlijke elektriciteitsbedrijven (in 1951 zijn deze bedrijven gefuseerd in een nationaal elektriciteitsbedrijf).
Het koppelnet eindigt in de eindstations, van waaruit de voedingsnetten (30 of 60 kV) hun weg naar de steden en industriegebieden vinden. Hier sluiten de voedingsnetten aan op transformatorstations die de spanning omzetten naar 10 kV, dat via de verdeelnetten naar de verschillende stadswijken, dorpen en dergelijke vervoerd wordt. Ten slotte wordt de 10 kV omgezet in 220 volt.

Op de kaartjes zijn de voedingsnetten en verdeelnetten niet aangegeven, alleen het koppelnet. De voedingsnetten bestaan altijd uit bovengrondse leidingen; de verdeelnetten zijn in landelijke gebieden meestal bovengronds, in bebouwde gebieden ondergronds. Voedingsnetten en verdeelnetten worden beheerd door de districtsbesturen, voor zover zij gemeentegrenzen overschrijden. Binnen de gemeenten worden de netwerken door de gemeente zelf beheerd.

De elektriciteitsdistributie wordt geregeld door het staatsbedrijf Ququltor Energiy-CŰmpanūo (QEC), dat ook voor de facturering bij de klanten zorgt; zie factuurvoorbeeld .


Voltage, stopcontacten en fittingen

Sinds 1995 heeft heel SpokaniŽ 230 volt wisselstroom 50 Hz, dus identiek aan de Europese standaard. In sommige afgelegen dorpjes wordt de elektriciteit nog wel lokaal opgewekt, en moet men zich tevreden stellen met 90 volt gelijkstroom. Dit is goed genoeg voor verlichting, maar elektrische apparaten zijn hier niet bruikbaar.
Tot ca. 1990 waren stopcontacten nog niet landelijk genormaliseerd. Er werden zowel platte (Amerikaanse) als ronde (Europese) pennen gebruikt. Tegenwoordig zijn Europese stopcontacten type C (ongeaard) en type E (geaard met 3 ronde pennen) de standaard (dus zoals in BelgiŽ en Frankrijk). Vooral in hotels komen we ook wel type F (geaard, zoals in Nederland) tegen. De meeste stekkers van type E passen ook in stopcontacten van type F, en omgekeerd.
In gebieden met een afwijkend voltage worden platte stekkers van type A gebruikt. Het gaat hier om het verouderde Amerikaanse type (met twee even brede pennen), want bij de moderne versie van type A is ťťn pen wat breder dan de andere.

Voor lampen worden de schroeffittingen van type E27 ("gewone" fitting) en E14 ("mignonfitting") gebruikt, zoals overal in Europa en vrijwel in de hele wereld (behalve de Verenigde Staten). Bij afwijkende voltages (zoals 90 volt gelijkstroom) zijn bajonetfittingen van type B22 gebruikelijk.


3. Minerale brandstoffen

Gas
Steenkool
Olie
Turf

Gas

Aardgas
In SpokaniŽ wordt slechts sporadisch aardgas gevonden. Aardgas speelt dan ook nauwelijks een rol bij de energievoorziening. De geringe hoeveelheden die gewonnen worden, zijn hoofdzakelijk bestemd voor gebruik in elektriciteitscentrales. Aardgascentrales vinden we in Cerobiy (Merft-ses-sentraliy) en Lift (GrŰndac‚-sentraliy).
Voor huishoudelijk gebruik komt aardgas alleen in aanmerking in de steden Lift, Cerobiy, Zj‚k en Tuniy (de laatste drie op Teujan). In 1999 is een redelijk groot aardgasveld gevonden ten oosten van Milbo, aan de kust van de Milbo-fonis. Aanvankelijk was de winning op bescheiden schaal, maar toen in 2004 ontdekt werd dat het veld zich ook onder de zeebodem uitstrekte, is de productie hier aanzienlijk opgevoerd.
Anno 2005 werd de aardgasreserve in SpokaniŽ geraamd op 7.500 miljoen m≥. Anno 2014 gaat men ervan uit dat de reserve minstens drie keer zo veel is, mits de aardgasvoorraden onder de zeebodem worden meegeteld. Aardgaswinning op zee komt tot op heden nog niet voor. Per jaar produceert en verbruikt SpokaniŽ 860 miljoen m≥ aardgas (stand: 2010). Er wordt niets geÔmporteerd of geŽxporteerd; er bestaan ook geen pijpleidingen naar andere landen.
Het gebrek aan aardgas en het beleid om het gebruik van steenkoolgas zo veel mogelijk te beperken leiden ertoe dat er voor de verwarming van woningen naar alternatieven gegrepen moet worden. In veel grotere steden is stadsverwarming populair, waarbij in een centraal stookhuis water wordt verhit dat via geÔsoleerde pijpleidingen naar de huizen wordt vervoerd. Verhitting gebeurt veelal met steenkoolgas, maar ook biomassa, zonne-energie en aardwarmte worden tegenwoordig steeds meer toegepast. Soms wordt ook de warmte afkomstig van conventionele elektriciteitscentrales of andere industriŽngebruikt.
Op zeer kleine schaal wordt moerasgas gebruikt om te koken. Dit is met name het geval in Sinto-Alycro-Poniy (gas uit het BlizerŻ-moeras).

Steenkoolgas
Omstreeks 1827 wordt voor het eerst steenkoolgas gewonnen in een primitief fabriekje bij een kolenmijn bij Tufiepo. De eerste commerciŽle steenkoolgasfabriek komt in 1836 in Mollefin in bedrijf. Hirdo en Hoggebim volgen in 1837, Amahagge in 1840 (ter vergelijk: in Amsterdam en Rotterdam bestaan al in 1825 gasfabrieken die steenkoolgas voor verlichting leveren).
Het gas wordt dan nog uitsluitend voor verlichting gebruikt. In de eerste jaren blijft de toepassing beperkt tot openbare straatverlichting, maar in 1839 worden in het centrum van Hirdo de eerste particuliere huizen op het gasnet aangesloten. Ook het koninklijk paleis (Fordo-seert) krijgt in een aantal vertrekken gasverlichting.
Tussen 1840 en ca. 1855 volgen in veel steden gasfabrieken, nu niet meer alleen in de gebieden waar de steenkool wordt gevonden, maar ook elders. Het kolentransport wordt dan ook steeds gemakkelijker omdat in deze periode ook het spoorwegnet tot ontwikkeling komt.
Vanaf 1925 begint elektrisch licht op grote schaal het gaslicht te verdringen, maar pas in 1935 verdwijnen de laatste gaslantaarns op straat (in het centrum van Milbo, hoewel sommigen beweren dat de openbare gasverlichting in Knolbol het tot 1938 heeft uitgehouden, en mogelijkerwijs is gasverlichting bij sommige mijnen en gasfabrieken nog langer in gebruik geweest).
Steenkoolgas werd aanvankelijk alleen voor verlichting gebruikt, maar omstreeks 1840 komen de eerste gasfornuizen en gaskachels in gebruik. Tot op de dag van vandaag is steenkoolgas een algemene energiebron voor verwarming (en koken).

Gasfabrieken die in de 19e eeuw nog aan de rand van de steden stonden, bevonden zich halverwege de jaren vijftig van de 20e eeuw dikwijls te midden van woonwijken. Vanaf de jaren zestig werd dit vanwege de vervuiling en overlast een minder gelukkige situatie gevonden, en steeds meer gasfabrieken zijn dan ook gesloopt of gesloten. Zo is het aantal fabrieken afgenomen, maar de grootte ervan is drastisch toegenomen. De gasproductie is tegenwoordig dus geconcentreerd op een aantal plaatsen, dikwijls industriegebieden of in de buurt van mijnen, wat betekent dat het gas over grotere afstanden moet worden vervoerd. Maar daarentegen is het kolentransport door deze concentratie sterk geslonken. Het uitgebreide distributienet voor steenkoolgas is aangesloten op zogenoemde gasverdeelstations (gaza-kipts), waar onder meer de kwaliteit en druk in de gaten gehouden worden. Ook de aanvoer vanuit verschillende bronnen en de afvoer naar de bestemmingen wordt hier geregeld. Een van de grootste gasverdeelstations bevindt zich in het havengebied van Amahagge:
Gaza-kipt Larmin-blufk, Metalo-mirra, 4003-Amahagge, Tf (040) 2954167 .

Vanwege de rijkdom aan steenkool bestaan er in SpokaniŽ veel gasfabrieken, waar cokesgas geproduceerd wordt. Sinds ca. 1980 vindt er geen uitbreiding meer plaats van de gasproductie, maar wordt het gebruik van elektriciteit aangemoedigd.
In veel armere steden staan de gesloten gasfabrieken te verkommeren en vervallen tot ruÔne. Maar in meer welvarende gemeenten zijn de oude fabrieken vaak gerestaureerd en verbouwd tot bedrijfspanden of appartementen. Ook zijn er wel horecagelegenheden in ondergebracht of hebben ze een culturele bestemming gekregen. Een goed voorbeeld is het terrein van de voormalige gasfabriek in Amahagge. Een deel van de gebouwen is gerenoveerd en op de rest van het terrein zijn woningen gebouwd. Deze nieuwe wijk heet Gaza-jak‚m ("Gasveld").

Sinds ca. 2015 oefenen nationale en internationale milieuorganisaties druk uit op SpokaniŽ om de productie van steenkoolgas en het gebruik van steenkool af te bouwen. Steenkoolgas kan pas geheel afgeschaft worden als er alternatieve (en betaalbare) energievoorzieningen voorhanden zijn, zoals zonnepanelen, windturbines en aardwarmte.

Hoogovengas
Hoogovengas is een bijproduct in de staalindustrie. De hoogovenbedrijven in BŰr‚, Korif en Mollefin leveren hoogovengas aan het plaatselijke gasnet. Vanwege de lage calorische waarde wordt het gemengd met steenkoolgas. Ook de elektriciteitscentrales in BŰr‚, Edprof, Mollefin en Korif gebruiken (voor een deel) hoogovengas.


Steenkool

Informatie over steenkool is verder te raadplegen in het bestand Economie (Steenkool).


Olie

Op ongeveer 20 plaatsen wordt in SpokaniŽ aardolie gewonnen. De hoeveelheden opgepompte olie zijn echter gering, en niet altijd van goede kwaliteit. De oliewinning is daarom in economisch opzicht niet interessant, maar wel in politiek opzicht, want dankzij de eigen olieproductie is een groot deel van de industrie (denk vooral aan elektriciteitsopwekking) niet van geÔmporteerde olie afhankelijk.
Anders ligt het bij autobrandstoffen. Voor benzine en dieselolie is SpokaniŽ voor meer dan 80% afhankelijk van de import van ruwe olie. Meer dan de helft hiervan komt de haven van BŰr‚ binnen, waar ook de grootste raffinaderijen te vinden zijn. Ook Amahagge, Zar-Husta en Mollefin hebben belangrijke oliehavens.
Dankzij de moderne opsporings- en boortechnieken zou de nationale olieproductie een flinke impuls kunnen krijgen, want dan kunnen ook dieper liggende olielagen en mogelijke olievelden op de zeebodem geŽxploiteerd worden. Maar voor toepassing van moderne technieken is SpokaniŽ afhankelijk van de expertise van buitenlandse oliemaatschappijen, die echter nauwelijks de gelegenheid krijgen om op Spokanisch grondgebied te opereren. Ook hier wreekt zich de starre isolationistische politiek die elke economische ontwikkeling in de weg staat zodra een meer internationaal georiŽnteerd beleid wenselijk zou zijn.
Meer informatie over olie is verder te raadplegen in het bestand Economie (Olie).
Bestanden Energie en Economie overlappen elkaar. Dit moet samengevoegd en op ťťn lijn gebracht


In onderstaande tabel zijn alle oliewinplaatsen opgenomen die op de deelkaarten met een boortoren-symbool zijn aangegeven. Ze zijn gerangschikt op deelkaartnummer. In de kolom Veld staan de namen van de winplaatsen; deze zijn nog nergens elders in SPARC gearchiveerd (ook niet op deelkaarten of in Dictio).

VeldGemeenteDeelkaart-
  nummer
Kiynūa-1Trejasu{C06}
Kiynūa-2Trejasu{C06}
Sekkekib‚sTrejasu{C07}
–ivve-jak‚mTulˇnn{C08}
Kreozy-1Kreozy{D06}
Kreozy-2Kreozy{D06}
MantsjŰx-1Hildi{D07}
MantsjŰx-2Hildi{D07}
Gapochiy-1Trunschen{D08}
Gapochiy-2Trunschen{D08}
Gapochiy-3Tarejo{D08}
Liftkar-ClamiūaTunbas{G02}
Koern-m‚nClatŰ{J02}
Horo-jak‚m [1]Ibesto-Horo  {J02}
Horo-jak‚m [1]Ibesto-Horo{J02}
Horo-jak‚m [1]Ibesto-Horo{J02}
Horo-jak‚m [1]Ibesto-Horo{J02}
BŰldezze-mŰliyMŰntariy{J02}
Distrycciy Ool-kafchoöos-A [2]  Vlament{J02}
Distrycciy Ool-kafchoöos-B [2]Vlament{J02}
Distrycciy Ool-kafchoöos-C [2]Vlament{J02}
‘mber-jak‚mLiyrotyka{J08}
Javes-1Asjetto{J12}
Javes-2Asjetto{J12}
Riysbo-mes‚ [3]Riysbo{K03}
Riysbo-kolai [3]Riysbo{K03}
F‚rdenTufiepo{K03}
ZarpyroMollefin{L04}
Lardacc-smurf-1  Milbo{L05}
Lardacc-smurf-2Milbo{L05}
Lardacc-smurf-3Milbo{L05}
Slex‚Prus{M04}
KoedynePrus{M04}
Ahegg-1Zar{M04}
Ahegg-2Zar{M04}

Noten 
[1] Bij Ibesto-Horo is het grootste oliewingebied van SpokaniŽ. Hier staan een stuk of tien boortorens. Omdat er op de deelkaart 4 boortoren-symbolen zijn aangegeven, is dit wingebied ook 4 keer vermeld.
[2] Het oliewingebied bij Vlament is geÔntegreerd in een industriegebied met een petrochemische industrie. De Distrycciy Ool-kafchoöos (DOK; Districtale Olie Winning) is een bedrijf dat zowel de olie wint als verwerkt.
[3] De kleuren "groen" (mes‚) en "geel" (kolai) refereren aan de kleuren van de eerste boortorens die hier omstreeks 1966 werden geplaatst.


Turf

Turf wordt gewonnen voor eigen gebruik. Het is een kleinschalige, niet-commerciŽle bedrijvigheid. Tegenwoordig wordt turf nog slechts in enkele streken als brandstof gebruikt, met name in het noordwesten van Tjemp (rondom XŰcˇrūamiy), de noordelijke helft van Ales, het noordwesten van Ben (rondom LostŰ), het zuiden van Jelafo (rondom Krsitsi) en het noorden van Teujan. Het gaat om tamelijk laaggelegen, vlakke streken met weinig bos. Tot ongeveer 1960 was het gebruik van turf veel algemener en werd het ook getransporteerd naar gebieden waar het niet gewonnen werd. In bosrijke gebieden wordt uiteraard ook hout voor verwarming en om te koken gebruikt, ook al is er turf voorhanden. Dit nog uitwerken.

© De Twee Hanen v.o.f. ē Kimswerd ē The Netherlands

DA 00 ē SPARC 09 jul 2001